Τη γνώση κι εμπειρία τους για το θέμα μοιράζονται μαζί μας οι: Θωμάς Καπέλος, Γενικός Γραμματέας της Ελληνικής Εταιρείας Προστασίας Αυτιστικών Ατόμων (ΕΕΠΑΑ). Ξένια Γιαννάκη, Επιστημονικά Υπεύθυνη Ψυχολόγος στο Κέντρο Ημέρας Σείριος. Νίκη Χάρη, Ειδική Παιδαγωγός στο Κέντρο Ημέρας Σείριος

Ο Θανάσης Δρίτσας, Καρδιολόγος, Αναπληρωτής Διευθυντής στο Τμήμα Αναίμακτης Καρδιολογίας του Καρδιολογικού Τομέα στο Ωνάσειο Καρδιολογικό Κέντρο, αποτελεί ένα σπουδαίο παράδειγμα γιατρού που ενημερώνεται κι εκσυγχρονίζεται αλλά κι ένα εξίσου σπουδαίο παράδειγμα δημιουργικής προσωπικότητας που τολμάει να συνδυάσει κάθε ιδιότητά του, κάθε ταλέντο, κάθε έκφανση της προσωπικότητάς του, που τολμάει να βρει την ιατρική μέσα στην τέχνη και την τέχνη μέσα στην ιατρική. Δώσε ακόμη δύο λεπτά έμπνευσης στον εαυτό σου, διαβάζοντας το βιογραφικό του καρδιολόγου που γνώρισε τη music- medicine στην Ελλάδα…

Απόφοιτος της ιατρικής σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, με ειδίκευση στην καρδιολογία  στα πανεπιστημιακά νοσοκομεία Guy’s & Hammersmith Hospital, RPMS, London, UK. Παράλληλα με τις ιατρικές του σπουδές μελέτησε ανώτερα θεωρητικά και σύνθεση με τους Κώστα Κυδωνιάτη και Γιάννη Ιωαννίδη. Αποτελεί ενεργό μέλος του European Association of Preventive Cardiology (EAPC) της Ευρωπαικής Καρδιολογικής Εταιρείας (ESC) και διακεκριμένο μέλος της Ευρωπαικής Καρδιολογικής Εταιρείας (FESC). Είναι παραγωγός της ιστορικής εκπομπής «Μαγικός Αυλός» του Τρίτου Προγράμματος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας (1999-2001). Η μουσική του χρησιμοποιήθηκε από τη χορογραφική ομάδα διεθνούς φήμης Gelabert-Azzopardi Companya de Danca στο Edinburgh International Art Festival 2004, Arthur’s Feet σε μία πρωτοποριακή παράσταση την οποία παρουσίασαν ως χορευτές άτομα με αναπηρίες. Έργα του έχουν κυκλοφορήσει σε δίσκους (CD), χρησιμοποιεί εμβρυικούς ήχους για εισαγωγή ύπνου σε συνεργασία με τον Αμερικανό αναισθησιολόγο Fred Schwartz (Info Health 2004), Θεραπευτικοί ήχοι απ’ όλο τον κόσμο (εκδ. Ελευθεροτυπία /Ε-Ιατρικά 2004), CD με συλλογή τραγουδιών πάνω σε ελληνική ποίηση με τίτλο Στην άκρη των παραμυθιών-τραγούδια και εύθραυστοι ήχοι για φωνή και πιάνο (Protasis Music 2008), Εικόνες-Κύκλος Ελληνικός (Protasis Music 2015), A portrait in three colors (Digital CD-Protasis Music 2019) και Η αναζήτηση του τέλειου γαλάζιου (CD Protasis Music 2021). Και η δημιουργική λίστα του δε σταματάει εδώ, αφού είναι και συγγραφέας των βιβλίων: Κωδικός Μπλε-ιστορίες στα όρια ζωής και θανάτου (εκδ. Μπαρτζουλιάνος 2008),  Το όνειρο της Αθηνούλας-παραμυθένιες ιστορίες για μικρά και μεγάλα παιδιά (εκδ. Μπαρτζουλιάνος 2009), Η ασθένεια της Υγείας (εκδ. Παπαζήση 2010), Δύο Ποιητικοί Μονόλογοι (εκδ. Μπαρτζουλιάνος 2017), Το διακόνημα και το χειροτέχνημα (εκδ. Παπαζήση 2017), Η μουσική ως φάρμακο (εκδ. Παπαζήση 2018/Ανανεωμένη έκδοση 2023) και το Πανδημιολόγιον Homo Novus Epidemicus (εκδ. Παπαζήση 2021).

Ακόμη με Χορηγία του Κοινωφελούς Ιδρύματος Αλέξανδρος Ωνάσης είχε την εκδοτική επιμέλεια των ιστορικών εκδόσεων Μουσικοκινητικά Δρώμενα ως Θεραπευτική Αγωγή (εκδ. Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών 2003) και η Τέχνη ως Μέσον Θεραπευτικής Αγωγής (εκδ. Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών 2004). Τα μουσικά του έργα έχουν παρουσιαστεί συχνά στην Ελλάδα και το εξωτερικό σε πολλές συναυλίες βλ. Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (ΜΜΑ) και Θεσσαλονίκης (ΜΜΘ), Αίθουσα Συναυλιών Φίλιππος Νάκας, Συνεδριακό Κέντρο Πανεπ. Πάτρας, Δημοτική Πινακοθήκη Πειραιά, Θέατρο Άλεκτον, Θέατρο Κολεγίου Αθηνών, Ιδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης, Ιδρυμα Θεοχαράκη.

Έχετε καταφέρει να συνδυάσετε αρμονικά την επιστήμη με την τέχνη σας. Η αρχική σκέψη πότε και πως ήρθε;

Στη ζωή μου προηγήθηκε η σχέση με τη μουσική. Όταν ήμουν μαθητής στο γυμνάσιο (Βαρβάκειο), διάβασα σ’ ένα σπουδαίο- για την εποχή του-μαθητικό περιοδικό της Ένωσης Ελλήνων Φυσικών (με τίτλο «Ο Φυσικός Κόσμος») για ένα επιστημονικό πείραμα που αφορούσε στην ευεργετική επίδραση της κλασικής μουσικής στην ανάπτυξη φυτών σε θερμοκήπια. Με είχε συγκλονίσει αυτή η εργασία διότι είχα τότε μια ακαθόριστη πεποίθηση ότι η μουσική ασκεί βιολογικές επιδράσεις. Κράτησα αυτή τη συγκλονιστική παρατήρηση και στη συνέχεια υπήρξα ερευνητής και θηρευτής επιστημονικών δημοσιεύσεων στο αντικείμενο αυτό. Στις αρχές της δεκαετίας του 90, ως εκπαιδευόμενος καρδιολόγος στο Λονδίνο, ήρθα σ’ επαφή μ’ έναν επιστημονικό οργανισμό που υπήρχε εκεί (British Society of Music Therapy) κι άρχισα να αντιλαμβάνομαι πλέον τη σύγχρονη έννοια της μουσικοθεραπείας. Όταν άρχισα να εργάζομαι στο Ωνάσειο μετά την επιστροφή μου στην Ελλάδα ξεκίνησα να οργανώνω και να πραγματοποιώ τα δημιουργικά μου όνειρα πάνω στη σύζευξη μουσικής- ιατρικής.

Γράφετε μουσική από τα οκτώ χρόνια σας. Η ιατρική ήρθε στη ζωή σας ως «κληρονομιά» από τον πατέρα σας, που ήταν επίσης γιατρός;

Κατά τη διάρκεια του επαγγελματικού μου προσανατολισμού στα χρόνια του λυκείου έπαιξε ρόλο αρχικά η μεγάλη αγάπη για τη Φυσική που πήγαινε πάντα δεμένη με τα μαθηματικά. Οι περισσότεροι απόφοιτοι του Βαρβακείου- που ήταν ένα σχολείο αρίστων- επέλεγαν επαγγέλματα του Πολυτεχνείου και λογικά εκεί με πήγαινε η κλίση μου στις θετικές επιστήμες. Όμως κατάλαβα ότι δεν ήμουν «εκ φύσεως» τεχνοκράτης και μάλιστα με απωθούσαν τα τεχνικά ζητήματα, με απωθούσε το τσιμέντο, τα σίδερα κι οι οικοδομές. Με τραβούσε περισσότερο ο ανθρώπινος οργανισμός, η ανθρώπινη συμπεριφορά και τα μυστήρια της βιολογίας. Σίγουρα επέδρασε- υποσυνείδητα- στην επιλογή μου η οικειότητα με τον κόσμο της ιατρικής, λόγω της ιδιότητας του πατέρα μου που ήταν παιδίατρος. Γενικά υπάρχει στη χώρα μας ένα καταπιεστικό σχολικό κι οικογενειακό περιβάλλον, που επιβάλλει επαγγελματικό προσανατολισμό ζωής σε νέα παιδιά 18 ετών!

Πολλοί δυστυχείς άνθρωποι κυκλοφορούν μεταξύ μας οι οποίοι επέλεξαν μια επαγγελματική πορεία ζωής στα 18 τους χρόνια η οποία τελικά δεν τους έδωσε νόημα ζωής. Εγώ είμαι ευχαριστημένος μέσα από την «υβριδική» μου ύπαρξη (γιατρού και καλλιτέχνη) που κράτησε τον δημιουργικό μου εαυτό ζωντανό.

Σημαντικό ήταν ότι έγιναν τα περισσότερα όνειρα μου πραγματικότητα.

Η ιατρική κοινότητα στην Ελλάδα αποδέχθηκε εύκολα την πρωτοπόρο- κι εκ των υστέρων βραβευμένη- μουσικοθεραπευτική προσέγγισή σας;

Η ιατρική κοινότητα στην Ελλάδα παραμένει τραγικά οπισθοδρομική σε οτιδήποτε αφορά το αντικείμενο ιατρική και τέχνη σε σχέση με τις ΗΠΑ και την Ευρώπη. Άλλωστε η χώρα μας έχει «βαπτισθεί» ευρωπαϊκή χώρα, αλλά επί της ουσίας ουδέποτε υπήρξε ένα θεσμικά σύγχρονο ευρωπαϊκό κράτος, παραμένει ακόμη μια βαλκανικού τύπου επικράτεια. Γενικά η μουσική θεραπεία δεν είναι θεσμικά ενταγμένη στο κλινικό ιατρικό έργο και σε αρκετές άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όμως στην Ευρώπη ανθούν επιστημονικές εταιρείες που θεσμικά προάγουν την πράξη της μουσικοθεραπείας.

Οι μουσικές παρεμβάσεις, ως συμπληρωματικό θεραπευτικό εργαλείο, αρχίζουν όμως δειλά- δειλά να εμφανίζονται σε κατευθυντήριες κλινικές οδηγίες ιατρικών ειδικοτήτων (π.χ. ογκολογία). Στο τέλος της δεκαετίας του ‘90 όταν έδινα διαλέξεις στην Ελλάδα γύρω από την κλινική αξία των μουσικών παρεμβάσεων υπήρξα «φωνή βοώντος εν τη ερήμω». Δεν υπάρχει ακόμη τίποτε συστηματικό στο αντικείμενο σ’ επίπεδο εκπαίδευσης γιατρών και φοιτητών ιατρικής στις Ιατρικές Σχολές της χώρας μας.

Η παραδοσιακή ιατρική εκπαίδευση θεωρεί ως ιατρική πράξη μόνον φαρμακευτικές ή μηχανικές παρεμβάσεις, η σχέση Νους- Σώμα παραμένει εκτός της κλασικής ιατρικής εκπαίδευσης αν και τον δρόμο προς τα εκεί δείχνει πλέον η σύγχρονη νευροεπιστήμη. Να μην ξεχνάμε ότι ζούμε και σε μια (φθονερή θα έλεγα) χώρα όπου το φρέσκο, το νέο, το πρωτοποριακό καταδιώκεται εκ προοιμίου αντί να κατανοηθεί τελικά περισσότερο.

Οι ασθενείς πως αντιμετωπίζουν τη μουσική ως music medicine;

Οι ασθενείς έχουν αντιληφθεί περισσότερο από τους γιατρούς τη βιωμένη θετική εμπειρία της μουσικής ακρόασης με στόχο τη χαλάρωση, τη γείωση με το παρόν, τη μείωση του άγχους, την ανακούφιση του πόνου. Μουσική φάρμακο (music medicine) είναι ένα είδος μουσικής παρέμβασης μέσω χρήσης προεπιλεγμένης μουσικής ακρόασης, ονομάζεται και δεκτική μουσικοθεραπεία. Περισσότερο ολοκληρωμένη και σημαντική θεωρώ ότι είναι η βιωματική ζωντανή παρέμβαση (music therapy) μέσω ειδικά εκπαιδευμένου μουσικού θεραπευτή. Αρκετοί γιατροί έπρεπε να γίνουν οι ίδιοι ασθενείς, πριν αντιληφθούν την αξία των μουσικών θεραπευτικών παρεμβάσεων.

Οι παλμοί της καρδιάς πόσο και πως επηρεάζονται από τους παλμούς και το beat της μουσικής;

Ο καρδιακός παλμός παρακολουθεί και συγχρονίζεται με τον ρυθμό και το τέμπο της μουσικής. Υπάρχουν ήχοι που μας παλινδρομούν σε στάδια πρωτογενούς ανάπτυξης όπως ο καρδιακός παλμός και οι ήχοι εισπνοής-εκπνοής.

Η σχέση του Ανθρώπου με τη Μουσική ξεκινάει από την ενδομήτρια εμβρυική του κατάσταση, η μουσική σ’ ένα tempo περίπου 70 beats/λεπτό ηρεμεί και γαληνεύει τον άνθρωπο. Ο ρυθμός μας δόθηκε από τους Θεούς για να αποκαταστήσουμε την τάξη όταν υπάρχει τάση για εκτροπή και διαταραχή της ισορροπίας, λέει ο Πλάτωνας στο κορυφαίο έργο του «Τίμαιος».

Αγαπημένη σας φράση είναι η εξής (του μουσικοσυνθέτη Stravinsky): «Η μουσική είναι εκείνο το κομμάτι που μας δένει με τον ουρανό, πριν πέσουμε στη γη ως καθαρή μορφή ύπαρξης». Τι είναι για εσάς η μουσική, σε προσωπικό επίπεδο;

Η μουσική είναι τόσο απαραίτητο συστατικό της δικής μου ζωής όσο και το νερό. Διψάω συνέχεια για μουσική και ξεδιψάω με μουσική. Όταν είχα συναισθηματικές δυσκολίες στα εφηβικά μου χρόνια, ένοιωθα την ανάγκη να ξαπλώνω στο πάτωμα κάτω από το πιάνο με την ουρά που μου είχαν αγοράσει οι γονείς μου ενώ την ίδια στιγμή έβαζα σε δίσκους βινυλίου μουσική των αγαπημένων μου συνθετών Claude Debussy, Maurice Ravel και τον Μεγάλο Ερωτικό του Μάνου Χατζιδάκι.  Ονειρευόμουν μουσική συνέχεια κρυμμένος κάτω από το πιάνο μου. Στα χρόνια άσκησης μάχιμης ιατρικής η μουσική δημιουργία απετέλεσε για εμένα το αντίδοτο- ξόρκι του θανατικού και της δύσκολης επαγγελματικής καθημερινότητας ως μονομαχίας ζωής- θανάτου. Δε φαντάζομαι μια ζωή- να είναι ζωή- χωρίς μουσική. Όπως γράφει και ο Στραβίνσκυ, η μουσική είναι αυτό το κομμάτι που μας έμεινε από εκείνη την ουράνια αθωότητα και χαρά του αρχαίου ανθρώπου.

Τι μουσική προτείνετε συνήθως στους ασθενείς σας;

Για ασθενείς με ζητήματα υγείας της καρδιάς προτείνεται ήρεμη, ονειρική και χαλαρωτική μουσική. Η καρδιά χρειάζεται γαλήνη, αισιοδοξία, ταξίδι του Νου μέσω μουσικής, όνειρο.

Πολύ σημαντική είναι η ακρόαση μουσικής μαζί με άσκηση. Όταν κάνουμε αερόβια άσκηση και τρέχουμε ή περπατάμε γρήγορα η ακρόαση μουσικής μέσω ακουστικών βελτιώνει την αντοχή μας στην άσκηση. Δεν είναι τυχαίο ότι στον αρχαίο κόσμο τα δύο κύρια συστατικά της εκπαίδευσης του ανθρώπου ήταν γυμναστική και μουσική. Άσκηση για το σώμα και μουσική για τον εγκέφαλο είναι το δίπολο της ολιστικής προσέγγισης στην υγεία.

Η μουσική που μας αρέσει είναι η ιδανική συνταγή διότι εξατομικεύεται η ωφέλιμη ακρόαση μουσικής. Ακόμη πιο σημαντικό είναι να μετέχει κάποιος δημιουργικά στην μουσική έκφραση, για παράδειγμα να τραγουδάει, να μάθει ένα όργανο, να μετέχει σε μια χορωδία. Πολλαπλασιάζεται η ωφέλεια από την μουσική όταν η σχέση μαζί της είναι δημιουργική και όχι μόνο σχέση παθητικού ακροατή.

Έχετε κυκλοφορήσει έξι προσωπικούς δίσκους κι επτά βιβλία. Τα τελευταία διαφέρουν αρκετά ως προς το λογοτεχνικό είδος, αλλά και το περιεχόμενο. Ο κοινός παρονομαστής της πολύμορφης τέχνης σας, ποιος είναι;

Η μουσική μου δημιουργία έχει μια κοσμοθεωρία λιτότητας φόρμας, μίνιμαλ θα έλεγα μορφών με έμφαση σε μουσική δωματίου και μικρά σύνολα οργάνων, κυρίαρχο το πιάνο σε συνδυασμό συχνά με βιολί και τσέλο. Το τσέλο είναι πολύ βαθιά εκφραστικό όργανο με χαρακτηριστικά ανδρικής φωνής βαθύφωνου. Πολλά από τα οργανικά μου μουσικά έργα τα χαρακτηρίζω «τραγούδια χωρίς λόγια».  Αρκετά βιβλία μου αναφέρονται στα προβλήματα της ανθρωποκεντρικής άσκησης ιατρικής και στη μεγάλη «ιατροποίηση» των προβλημάτων της ζωής μας σήμερα. Στα έργα μου λογοτεχνίας κυριαρχεί η έννοια του παραμυθένιου και της παραμυθίας, η νοσταλγία της χαμένης αθωότητας κι η ανησυχία για την πιθανή απώλεια καθαρότητας ζωής και σκέψης. Με εκφράζει πολύ ένας στίχος του αγαπημένου μου Χρήστου Μπουλώτη, που έχω μελοποιήσει σ’ ένα από τα τραγούδια μου (Κόκκινη Κλωστή): «Φοβάμαι όσους δεν διαβάζουν παραμύθια…»

Η μουσική στο περιβάλλον όπου ζούμε κι εξελισσόμαστε, λειτουργεί θεραπευτικά αλλά και προληπτικά για την καρδιά μας;

Σε επιστημονικό επίπεδο η μουσική ως επιλεγμένη ακρόαση ή ως βιωματική παρέμβαση μπορεί να δρα προληπτικά και θεραπευτικά. Όμως σε ένα μεγα- επίπεδο κοινωνικό και πολιτισμικό η μουσική έχει όπως απωλέσει όπως φαίνεται τον ιαματικό της ρόλο. Στο εξαιρετικό του βιβλίο με τίτλο «Ηπειρώτικο Μοιρολόι» (κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Δώμα) ο Κρίστοφερ Κινγκ, βραβευμένος μουσικός παραγωγός και παθιασμένος συλλέκτης δίσκων γραμμοφώνου ανακαλύπτει μέσα από τα μουσικά του ταξίδια την Ηπειρώτικη μουσική. Ο Κινγκ μέσα από ένα σαγηνευτικό ταξίδι θεωρεί ότι στο νότιο άκρο της Ευρώπης, στην Ήπειρο, σαν από θαύμα κρατήθηκε ζωντανός ένας πανάρχαιος τρόπος ζωής που επέτρεψε στη μουσική να διατηρήσει τον ουσιώδη ιαματικό της ρόλο. Ο Κρίστοφερ Κινγκ διατρέχει με αριστοτεχνικό τρόπο την ιστορία της Ηπείρου και γράφει για τα πανηγύρια, τα τσίπουρα, τους Τσιγγάνους ταλαντούχους μουσικούς, τα συλλογικά βιώματα και τις κοινές αναμνήσεις. Προσεγγίζει τη μουσική έκφραση από την μεριά του θρήνου, του νανουρίσματος και της παρηγορίας. Σύμφωνα με τον Κινγκ σταδιακά η μουσική, σε παγκόσμιο επίπεδο, έχει πάψει να διατηρεί την πρωταρχική της ιδιότητα λόγω της αλλοίωσης των πολιτισμικών συστημάτων μέσα στα οποία επιτελούσε τον ιαματικό της προορισμό. Με εξαίρεση όμως την περιοχή της Ηπείρου, όπου συντελείται (ακόμη και σήμερα) με μαγικό τρόπο μια σύνδεση του σκληρού τοπίου με την μουσική έκφραση. Στην Ήπειρο, σύμφωνα με τον Κρίστοφερ Κινγκ, η μουσική γίνεται ένα με την ποίηση, το χορό και τη γιορτή και οι άνθρωποι της Ηπείρου ξέρουν να πενθήσουν και να γλεντήσουν.

Τελικά το μυαλό μας είναι η καρδιά, με την ευρύτερη έννοιά της;

Αυτά τα δύο θα πρέπει να τα δούμε ως συγκοινωνούντα δοχεία, θα μετέθετα αυτή τη σχέση στο επίπεδο Νους- Σώμα ως σύνδεση σωματικής και μη- σωματικής εμπειρίας. Άλλωστε οι περισσότερες παρεμβάσεις μέσω τέχνης στη θεραπεία σήμερα αποκαλούνται διεθνώς Mind-Body Interventions.  

Ανήκετε στους ανθρώπους του beat ή σ’ εκείνους που αντιδρούν συναισθηματικά, στο άκουσμα της μουσικής;

Αυτός ο διαχωρισμός έχει προταθεί από τον φιλόσοφο & μουσικό Adorno. Λόγω της ιδιαίτερης σχέσης μου με τη μουσική δημιουργία και την μακροχρόνια μουσική μου εκπαίδευση γίνομαι συχνά αρκετά εγκεφαλικός και αναλυτικός όταν ακούω μουσική έτσι ώστε ο άνθρωπος του beat και ο συναισθηματικός αναμιγνύονται χωρίς να μπορώ να πω ότι είμαι ξεκάθαρα το ένα ή το άλλο. Συχνά οι μουσικοί βάζουν πολύ «εγκέφαλο» όταν ακούνε μουσική. Διακεκριμένοι μουσικοί, σολίστες κλασικών οργάνων με μεγάλη κλασική παιδεία και εκπαίδευση για να χαλαρώσουν ατομικά ακούνε jazz, pop, rock μουσική.  Πρέπει να αφεθείς στο ποτάμι της μουσικής, να αφεθείς στο ρεύμα της για να δεχθείς τις θεραπευτικές τις επιδράσεις.

Έχετε πει σε συνέντευξή σας ότι δε νιώθετε την ανάγκη να ξεχωρίσετε μέσα σας τον γιατρό από τον καλλιτέχνη, αφού πρόκειται για δύο διαφορετικές ιδιότητες των οποίων η συνύπαρξη σάς βοηθάει να βρίσκετε εσωτερική γαλήνη και ισορροπία. Τι άλλο σας γαληνεύει;

Η θάλασσα με ήπιο κυματισμό, τα κρυστάλλινα νερά των ποταμών που ρέουν, το θρόισμα των φύλλων, η ζωή μακριά από τα μποτιλιαρίσματα της κυκλοφορίας, ένα ποτήρι δροσερό άσπρο κρασί, η ιδέα ότι όσοι αγαπώ είναι όλοι πολύ καλά.

Η δημιουργικότητα αποτελεί τελικά το στίγμα του κάθε ανθρώπου;

Σε όλους τους ανθρώπους υπάρχει δημιουργικότητα αλλά είναι τυχεροί όσοι έχουν ανακαλύψει σε ποιον τομέα μπορούν να είναι πραγματικά δημιουργικοί. Η καλλιτεχνική δημιουργικότητα αποτελεί θαρρώ μια ευλογία συχνά όμως οι καλλιτέχνες είναι άτομα εύθραυστα και χρειάζονται στήριξη για να απελευθερώσουν την πλήρη δυνατότητα τους.

Χρειάζεται μια τεράστια ψυχραιμία και δύναμη για να δαμάσεις τα επικίνδυνα ρεύματα της ευαισθησίας και να φτιάξεις αληθινή δημιουργία, η ευαισθησία δεν αρκεί για να παράγεις πραγματικό έργο ούτε το ταλέντο από μόνο του, θέλει συνεχή κόπο και μόχθο.

Τα παιδιά σας έχουν ανάλογες καλλιτεχνικές τάσεις;

Τα παιδιά μου είχαν όλα καλλιτεχνικά ερεθίσματα, που θαρρώ έχουν αποθηκευτεί στο υποσυνείδητο τους κι ίσως μπορέσουν να εκφραστούν κάποια στιγμή. Δεν έχουν όμως μια εκδηλωμένη και σταθερή καλλιτεχνική δραστηριότητα. Περισσότερο ίσως ο δεύτερος γιος μου-ο Γιώργος Δρίτσας- που είναι πολύ δημιουργικός στον τομέα του σχεδιασμού video games (narrative& design) κι ως επαγγελματικό του αντικείμενο επιτελεί μάλλον καλλιτεχνικό έργο επί της ουσίας.

Τι μουσική θα δίνατε στα παρακάτω; Ιατρική, Οικογένεια, Ζωή, Αθανάσιος Δρίτσας

Για την Ιατρική θα έδινα ένα solid κλασικό έργο με θεραπευτικές ιδιότητες όπως το Air in G String του Johan Sebastian Bach, για την οικογένεια και τη ζεστή αγάπη από τη σύνδεση θα διάλεγα το Βάλς των Λουλουδιών (Valse of the Flowers) από τον Καρυοθραύστη του Piotr Ilich Tchaikovsky, για τη ζωή διαλέγω τον Μεγάλο Ερωτικό του Μάνου Χατζιδάκι και για τον Θανάση (Αθανάσιο) Δρίτσα το ορχηστρικό έργο Η Θάλασσα (La Mer) του Claude Debussy.

Τα μουσικά έργα του Θανάση Δρίτσα

Κόκκινη Κλωστή: Στίχοι Χρήστος Μπουλώτης, ερμηνεύει και συνοδεύει στο πιάνο ο συνθέτης Θανάσης Δρίτσας.

Ονειροσταγόνες: βασισμένο στο έργο για έγχορδα και φλάουτο του Θανάση Δρίτσα με τίτλο «Η βροχούλα», video-art animation της Μαίρης Σάββα

Στην άκρη των παραμυθιών: Στίχοι Χρήστος  Μπουλώτης , μουσική Θανάσης Δρίτσας, ερμηνεύει η Αθηνά Δημητρακοπούλου, video-art animation Μαίρη Σάββα.

Στη Θάλασσα: Για piano και cello. Ανήκει στη συλλογή έργων Η αναζήτηση του τέλειου γαλάζιου .

Χορός με την σκιά-Πήτερ Παν: Από την συλλογή έργων του Θανάση Δρίτσα με τίτλο «Δύο μουσικά Παραμύθια» (CD LYRA)

Ο Γιώργος Ηλιόπουλος είναι Περιβαλλοντολόγος με Μεταπτυχιακό στην Περιβαλλοντική Πολιτική και τη Βιώσιμη Ανάπτυξη, MBA International στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, και Fulbright fellow στο Cornell στις ΗΠΑ σε θέματα Βιώσιμης Ανάπτυξης και κλιματικής αλλαγής. Έχει εργαστεί τα τελευταία 15 χρόνια ως Σύμβουλος Επιχειρήσεων σε θέματα ESG και Βιώσιμης Ανάπτυξης, ενώ στο παρελθόν έχει εργαστεί στην Ολλανδία στον διεθνή οργανισμό GRI, ο οποίος εκδίδει τα πρότυπα για τις Εκθέσεις Βιώσιμης Ανάπτυξης, αλλά και στην Παγκόσμια Τράπεζα. Έχει ιδρύσει την AIPHORIA Consulting η οποία είναι συμβουλευτική εταιρεία σε θέματα ESG & Βιώσιμης Ανάπτυξης, ενώ στο παρελθόν υπήρξε Πρόεδρος της Ένωσης Περιβαλλοντολόγων Ελλάδος. Επίσης είναι μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Ecogenia. 

Γυναικεία σεξουαλικότητα: Ας ξεκινήσουμε με τα βασικά

Η σεξουαλικότητα του ανθρώπου γενικότερα αναφέρεται στην έκφραση της ψυχικής και βιολογικής λειτουργίας, που στοχεύει στη σωματική ικανοποίηση και στη συναισθηματική πληρότητα, μέσω της ηδονής. Πολλές φορές συγχέεται κι ενοχοποιείται, προκαλώντας συναισθήματα φόβου, ντροπής κι αμηχανίας, οδηγώντας το άτομο στη συγκάλυψη, γιατί υπάρχει άγνοια, άρνηση, προκαταλήψεις και ταμπού, που μας συνοδεύουν στη ζωή μας, στις σχέσεις μας και που στο τέλος περνούν και στα παιδιά μας, διαιωνίζοντας έναν φαύλο κύκλο από γενιά σε γενιά.

Μέσα στα χρόνια έχουμε δει να δημιουργούνται διάφοροι μύθοι, όσον αφορά στη γυναικεία σεξουαλικότητα. Ωστόσο, πλέον είναι αποδεκτό ότι η γυναίκα μπορεί να μιλάει ανοιχτά για το σεξ. Η σεξουαλική επαφή είναι μία προσωπική υπόθεση κι αφορά μόνο το ζευγάρι, ενώ το να μιλούν οι σύντροφοι μεταξύ τους είναι μια υγιής στάση και για τους δύο, που φαίνεται να ενισχύει τη σεξουαλική και σχεσιακή ικανοποίηση.

Δεν αποτελεί προτέρημα μόνο του άνδρα να πει στη σύντροφό του τι του αρέσει, είναι και δικό της. Ακόμη κι αν ο άνδρας έχει στιγματιστεί ότι έχει διαρκώς στο μυαλό του το σεξ, ενώ η γυναίκα είναι εκείνη που δεν έχει και τόσο σεξουαλικό ενδιαφέρον, η αλήθεια είναι πως η γυναίκα θέλει το σεξ τόσο συχνά, όσο και ο άνδρας!

Η αγάπη και στήριξη που έχει λάβει μία γυναίκα από τους γονείς της ως παιδί, την καθιστούν και πιο αποφασιστική κι ελεύθερη με τη σεξουαλικότητά της;

Οι γονείς είναι σημαντικό να γνωρίζουν βασικά σημεία της σεξουαλικής αγωγής, ώστε να παρέχουν στα παιδιά τους τα κατάλληλα εφόδια και να συμβάλλουν στην ομαλή ψυχοσεξουαλική και συναισθηματική τους ανάπτυξη, που διαδραματίζει πρωτεύοντα ρόλο στο πέρασμά τους από την παιδική ηλικία στην εφηβική και μετέπειτα στην ενηλικίωση.

Η καλή επικοινωνία ανάμεσα στους γονείς και στα παιδιά βασίζεται στη σχέση μεταξύ τους, που χτίζεται καθημερινά από τη στιγμή που ένα παιδί γεννιέται και αναπτύσσει δεσμούς αγάπης με τους γονείς του. Είναι σημαντικό η σχέση αυτή και η επικοινωνία να χαρακτηρίζονται από συναισθηματική εγγύτητα, ασφάλεια κι εμπιστοσύνη, έτσι ώστε το παιδί να μπορεί να εκφράζει όχι μόνο τις ανάγκες του και τις επιθυμίες του, αλλά και τις απορίες, τους προβληματισμούς και τις ανησυχίες του. Έχει μεγάλη σημασία να είναι ανοιχτοί στον διάλογο για θέματα σεξουαλικότητας. Για να συμβεί αυτό, οι γονείς θα πρέπει να είναι κοντά τους και να καταστήσουν σαφές στα παιδιά ότι είναι πρόθυμοι και διαθέσιμοι να τα βοηθήσουν και να απαντήσουν στις ερωτήσεις τους, χωρίς να είναι επικριτικοί, αλλά αντίθετα, να ενισχύουν θετικά το ενδιαφέρον τους. Η δύναμη του γονιού είναι να λέει πάντα την αλήθεια.

Η στενή και ουσιαστική σχέση του ομόφυλου γονέα με το παιδί συμβάλλει στην ταύτιση και στη διαμόρφωση της ταυτότητας του φύλου του. Αλλά και οι δύο γονείς, ο καθένας από τη δική του θέση και μέσα από τον δικό του ρόλο, μεταδίδουν στα παιδιά τους πληροφορίες και μηνύματα που έχουν μεγάλη αξία για την ομαλή ψυχοσεξουαλική τους ανάπτυξη, καθώς και για τις μελλοντικές τους σχέσεις, λειτουργώντας ως πρότυπα.

Κεφάλαιο «οργασμός»: Το ενδεχόμενο απουσίας οργασμού και τι λένε πρόσφατες έρευνες

Η οργασμική λειτουργικότητα αποτελεί την τελική φάση ψυχοσυναισθηματικής αποφόρτισης της γυναίκας, προσφέροντας άφθονη ηδονή. Ο οργασμός δεν είναι πάντοτε «αναγκαίος» για τη γυναίκα, καθώς μπορεί να βιώσει σωματική και ψυχική ευχαρίστηση καθ’ όλη τη διάρκεια της σεξουαλικής δραστηριότητας. Μάλιστα, μία πρόσφατη έρευνα κατέδειξε πώς η υψηλή συνέπεια οργασμού για τις γυναίκες δεν εγγυάται πάντα σχεσιακή και σεξουαλική ικανοποίηση

Από τι εξαρτάται το αν μία γυναίκα θα βιώσει τον οργασμό;

Το αν μια γυναίκα θα βιώσει την ηδονή του οργασμού, επηρεάζεται από πολλούς ψυχολογικούς παράγοντες όπως είναι η παραπληροφόρηση σε σεξουαλικά θέματα, οι λεγόμενοι «μύθοι» για τη γυναικεία σεξουαλικότητα, η αυστηρή ανατροφή κι ενοχοποίηση της σεξουαλικής ηδονής. Ένας ακόμα παράγοντας που μπορεί να «απομακρύνει» τη γυναίκα από τον οργασμό της, είναι η αρνητική εικόνα σώματος. Για παράδειγμα, όταν μία γυναίκα δεν είναι συμφιλιωμένη με το σώμα της, σκεπτόμενη ότι μπορεί να μην αρέσει στον σύντροφό της οδηγείται στην αυτοπαρατήρηση τη στιγμή της σεξουαλικής δραστηριότητας και δεν αφήνεται να απολαύσει το παιχνίδι με τον σύντροφό της. Επιπλέον, η ύπαρξη μία ψυχικής διαταραχής, το καθημερινό στρες, για παράδειγμα ανισορροπία μεταξύ προσωπικής, επαγγελματικής ζωής ή γονεϊκού ρόλου, πιθανά προβλήματα στη σχέση με το σύντροφο, όπως δυσκολία στην επικοινωνία, συχνές συγκρούσεις και συναισθηματική αποσύνδεση, καθώς επίσης και κάποια άλλη σεξουαλική δυσλειτουργία που αντιμετωπίζει είτε η ίδια η γυναίκα, είτε ο σύντροφός της, καθιστούν δύσκολη την επίτευξη της οργασμικής ολοκλήρωσης.

Αξίζει να σημειωθεί ότι, πέραν των ψυχολογικών, υπάρχουν και οργανικοί παράγοντες, όπως είναι νευρολογικές παθήσεις (π.χ. σκλήρυνση κατά πλάκας), μεταβολικά νοσήματα, ορμονικοί παράγοντες (π.χ. παθήσεις του θυρεοειδούς, περίοδος λοχείας, εμμηνόπαυση), τοπικές φλεγμονές, δερματικές παθήσεις των γεννητικών οργάνων ή άλλα γυναικολογικά προβλήματα, ατροφία του κόλπου, αλλά και χρήση αλκοόλ και τοξικών ουσιών.

Όποιος κι αν είναι ο λόγος που μια γυναίκα νιώθει πως δεν μπορεί να απολαύσει το σεξ με τον σύντροφό της, υπάρχει πάντα ο τρόπος να αντιμετωπιστεί. Είναι χρήσιμο, αντί να παραμένει στη δυσκολία και να κάνει σενάρια αισθανόμενη ντροπή και ενοχή, να αναζητά τη βοήθεια ενός ειδικού, ψυχολόγου ή ψυχιάτρου σε θέματα σεξουαλικής υγείας.

Μητρότητα και σεξουαλικότητα: Η γυναίκα μετά την εγκυμοσύνη ενδιαφέρεται το ίδιο για το σεξ;

Η εγκυμοσύνη κι ο ερχομός του παιδιού είναι περίοδοι- σταθμοί στη ζωή μιας γυναίκας κι ενός άνδρα, που δίνουν νέα πνοή στη σχέση, καθώς βιώνουν κι οι δυο ιδιαίτερες ψυχοκοινωνικές αλλαγές. Πλήθος παραγόντων, όπως ψυχολογικοί, οργανικοί και περιβαλλοντικοί μπορούν να επηρεάσουν τη γυναίκα, τόσο κατά τη διάρκεια της κύησης, όσο και μετά τον τοκετό, όπου οι υποχρεώσεις της νέας μητέρας αυξάνονται, αφού η φροντίδα του μωρού εξαρτάται κυρίως από την ίδια. Αυτό μπορεί να την επιβαρύνει ψυχολογικά. Μάλιστα, έχει φανεί πως το 50% παρουσιάζει δυσκολίες και δυσφορία με υποκλινικά συμπτώματα ψυχολογικής φύσεως, ενώ το 15% πληροί τα διαγνωστικά κριτήρια της επιλόχειας κατάθλιψης.

Τι αλλάζει τελικά μετά την εγκυμοσύνη, στη σεξουαλικότητα της γυναίκας;

Ο ρόλος της γυναίκας αλλάζει, παίρνοντας τον τίτλο της γυναίκας- μαμάς, που πλέον είναι εκεί για δύο κι όχι για έναν. Είναι σαν να κάνει ένα διάλειμμα από την ίδια της την ύπαρξη, από το δικό της περιβάλλον και κυρίως από τη σχέση της, αφού και ο άνδρας, που πια είναι πατέρας, δε μπορεί να καταλάβει και να παρακολουθήσει τις αλλαγές που δέχεται η ίδια, στην κορυφαία αυτή περίοδο, που εμπεριέχει και τον θηλασμό. Οι ορμόνες και το σώμα προσπαθούν να βρεθούν ξανά στην ισορροπία της προ εγκυμοσύνης, ενώ η γυναίκα έχει μία αρνητική εικόνα γύρω από το σεξ, όχι, όμως, ότι δεν την ενδιαφέρει ο άνθρωπός της, αλλά δεν έχει σεξουαλική επιθυμία, λόγω των υψηλών επιπέδων της ορμόνης προλακτίνης, που παράλληλα της επιτρέπει να θηλάζει.

Άλλος ένας παράγοντας που επηρεάζει τη γυναίκα, είναι η αυτοπεποίθησή της. Πιθανόν να θεωρεί ότι δεν είναι πλέον τόσο ελκυστική κι επιθυμητή από τον σύντροφό της, εξαιτίας των αλλαγών στο σώμα της. Συχνά νιώθει άβολα, ντρέπεται και φοβάται ότι το σώμα της δε θα επανέλθει στην κατάσταση που ήταν πριν από την εγκυμοσύνη.

Αξίζει, όμως, να σημειωθεί ότι σε αρκετά ζευγάρια η απόκτηση ενός παιδιού μπορεί να είναι η αφορμή και όχι η αιτία για τις μειωμένες σεξουαλικές επαφές, όπως σε περιπτώσεις που ενυπάρχουν προβλήματα επικοινωνίας, άγχος, η συνήθεια των συντρόφων να παραμελούν τον εαυτό τους, αλλά και η ύπαρξη κάποιας σεξουαλικής δυσλειτουργίας.

Η αντιμετώπιση της γυναίκας μετά την εγκυμοσύνη από τον σύντροφό της παραμένει τις περισσότερες φορές ίδια ή αλλάζει επηρεάζοντας και τη σεξουαλικότητά της;

Η γονεϊκότητα, τόσο τους πρώτους μήνες που έρχεται το νέο μέλος στη ζωή μας, όσο και τα πρώτα χρόνια, μας δοκιμάζει με διάφορους τρόπους, ένας από τους οποίους είναι και η δυσκολία να φέρουμε την ισορροπία μεταξύ του «είμαστε γονείς», αλλά «παραμένουμε σύντροφοι». 

Υπάρχει η δυσκολία της προσαρμογής με το παιδί, το οποίο κοιμάται δίπλα στο ζευγάρι κι έτσι η κρεβατοκάμαρα, που πριν μπορεί να ήταν ένα δωμάτιο σεξουαλικό, θερμό, έντασης και ηδονής γίνεται ένα δωμάτιο γονεϊκό, που τη νύχτα ξυπνάει το μωρό και η μητέρα θα θηλάσει. Άρα όλα αυτά αλλάζουν τους ρυθμούς της ζωής μας. Δεν πρέπει, όμως, να παραβλέπουμε και τη μειωμένη σεξουαλική επιθυμία των αντρών, η οποία οφείλεται κυρίως στο άγχος, στην κούραση, την αϋπνία, λόγω της αφοσίωσης και φροντίδας του μωρού τους, αλλά και στο αίσθημα παραμέλησης που νιώθουν από τη σύντροφό τους. Επίσης, συχνά παύουν να έχουν σεξουαλικές φαντασιώσεις και δεν τη βλέπουν ως ερωμένη, αλλά ως μητέρα, ιδίως στη φάση του θηλασμού.

Μπορεί να την ξαναδεί με τα μάτια που την έβλεπε πριν την απόκτηση του παιδιού; Η απάντηση είναι ναι, αλλά σιγά σιγά. Η  συμβουλή προς τον άνδρα είναι να μην σταματάει να διεκδικεί σεξουαλικά τη σύντροφό του. Πρέπει να της δείχνει ότι είναι όμορφη και την ποθεί, να την κάνει να νιώθει ότι είναι γυναίκα, μέσα από τα χάδια, τα φιλιά, την αγκαλιά, την τρυφερότητα και τη φροντίδα. Λίγα λεπτά της ημέρας να είναι οι δυο τους, αγκαλιασμένοι κι από εκεί η σεξουαλικότητα θα επανέλθει, ενώ σαν λειτουργία θα επιστρέψει σταδιακά μέσα από τις ορμόνες.

Πότε το σεξ θα γυρίσει ξανά; Δεν υπάρχει χρονικός ορίζοντας. Θα ξαναέρθει, όμως, αν είμαστε ένα πραγματικά αγαπημένο ζευγάρι. Δε θα κάνουμε κεντρικό ήρωα της ζωής μας μόνο το παιδί. Δίνουμε χρόνο και προσοχή ο ένας στον άλλον.

Σε έρευνες έχουμε δει ότι το ζευγάρι έχει ανάγκη για υποστήριξη κι ενημέρωση στο κομμάτι της μεταγεννητικής σεξουαλικότητας από τους επαγγελματίες υγείας, που είτε απουσιάζει, είτε είναι ελλιπής. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να μη γνωρίζει με ποιο τρόπο μπορεί να το διαχειριστεί και πώς να ικανοποιηθεί στον τομέα αυτό το συγκεκριμένο διάστημα.

Η σεξουαλική εκπαίδευση των ζευγαριών, που πρόκειται να γίνουν γονείς, αλλά κι αυτών που μόλις έγιναν, σχετίζεται σε μεγάλο βαθμό με την ευημερία τους τις κρίσιμες αυτές περιόδους.

Εμμηνόπαυση και σεξουαλικότητα: Μύθοι κι αλήθειες

Η βιολογική φθορά μίας γυναίκας επηρεάζει τη σεξουαλικότητά της ή αυτό αποτελεί πλέον έναν μύθο;

Η βιολογική φθορά, όπως είναι φυσικό, έρχεται με το πέρασμα της ηλικίας. Ο όρος «κλιμακτήριος» ταυτίζεται χρονικά με την περίοδο της μετάβασης της γυναίκας από την αναπαραγωγική στη μη αναπαραγωγική φάση της ζωής, δηλαδή την εμμηνόπαυση. Η διάρκειά της κυμαίνεται από ένα μέχρι πέντε χρόνια. Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από αλλαγές στο ορμονικό σύστημα της γυναίκας, όπως είναι η μείωση της παραγωγής ανδρογόνων και οιστρογόνων, που επηρεάζουν σημαντικά τον ψυχοσυναισθηματικό της κόσμο.

Ας μην ξεχνάμε ότι στην εποχή μας υιοθετείται μία κουλτούρα, που εξυψώνει την ομορφιά της γυναίκας, που, όμως, ταυτίζεται με τη νεότητα. Φαίνεται να επικρατεί μία άρνηση ως προς το ότι ο χρόνος μπορεί να μας αλλάξει κι αυτό συχνά επιβαρύνει περισσότερο τη γυναίκα, που έρχεται αντιμέτωπη με αλλαγές στη διάθεσή της, την εικόνα, τον ύπνο, τη σεξουαλικότητα, αλλά και με σεξουαλικές δυσλειτουργίες. Ένα από τα πρώτα γνωρίσματα της περιόδου αυτής είναι η πτώση της σεξουαλικής επιθυμίας της γυναίκας, που αισθάνεται πλέον συχνά ότι συμμετέχει καταναγκαστικά στη σεξουαλική επαφή, προκειμένου να ικανοποιήσει τον σύντροφό της. Είναι σημαντικό να γνωρίζει ότι η μείωση της σεξουαλικής διάθεσης είναι μια φυσιολογική κατάσταση, που προκαλείται από τις βιολογικές κι ορμονικές αλλαγές, ενώ πολλές γυναίκες αναφέρουν ότι επανέρχεται με τον καιρό σε ικανοποιητικά επίπεδα.

Τι μπορεί να κάνει μία γυναίκα σε εμμηνόπαυση, για να επαναφέρει τη libido της;

Μπορεί να αξιοποιήσει θετικά την περίοδο αυτή, επαναπροσδιορίζοντας τις προτεραιότητές της κι επανακτώντας τη συναισθηματική και σεξουαλική της ευεξία μέσα από την αξία της ουσιαστικής συναισθηματικής επαφής κι επικοινωνίας με τον σύντροφό της.

Είναι ουσιαστικό για το ζευγάρι να γνωρίζει ότι τα χρόνια της κλιμακτηρίου ανοίγουν έναν νέο δρόμο στον γάμο, καθώς πολλές φορές, στη φάση αυτή οι σύντροφοι αισθάνονται πιο απελευθερωμένοι να απολαύσουν την κάθε στιγμή της σεξουαλικής τους ζωής, μακριά από την αγωνία μίας ανεπιθύμητης εγκυμοσύνης, αφοσιωμένοι στην αληθινή απόλαυση της ουσιαστικής συναισθηματικής κι ερωτικής επικοινωνίας.

Υγεία και σεξουαλική επιθυμία: Ποια είναι η σύνδεσή τους;

Η μειωμένη σεξουαλική επιθυμία είναι ένα από τα πιο συχνά προβλήματα που απασχολούν τη γυναίκα, χωρίς, ωστόσο, να συνεπάγεται απαραίτητα και την αραίωση των σεξουαλικών επαφών. Ωστόσο, συνήθως παρατηρείται μείωση, καθώς η ίδια αποφεύγει τη σεξουαλική εμπλοκή.

Όταν, λοιπόν, μια γυναίκα εμφανίζει υποτονική σεξουαλική διάθεση, αποφεύγει τη σεξουαλική επαφή και έχει μειωμένες ή καθόλου σεξουαλικές φαντασιώσεις για μεγάλο χρονικό διάστημα, τότε γίνεται λόγος για μια σεξουαλική δυσλειτουργία. Η σεξουαλική επιθυμία επηρεάζεται, τόσο από οργανικούς, όσο και από ψυχολογικούς παράγοντες.

Ποιοι είναι οι οργανικοί παράγοντες;

Οι βιολογικοί παράγοντες σχετίζονται με ορμονικές διαταραχές, όπως οι παθήσεις του θυρεοειδούς, μείωση των επιπέδων οιστρογόνων και τεστοστερόνης, κυρίως στην εμμηνόπαυση, ή με αύξηση της προλακτίνης στην περίοδο της λοχείας. Επιπλέον, διαταραχές του κυκλοφορικού συστήματος, σακχαρώδης διαβήτης και καρδιαγγειακές παθήσεις, αλλά και κάποια κινητική αναπηρία με συνέπεια τη σωματική υπαισθησία, μπορούν να μειώσουν την επιθυμία της γυναίκας.

Σε κάθε περίπτωση, το τρίπτυχο ψυχική, σωματική και σεξουαλική υγεία είναι μέρος μίας ολιστικής εκτίμησης, που πάντοτε λαμβάνουμε υπόψιν, σε κάθε δυσκολία που μπορεί να φέρνει ένας άνθρωπος.

Γάμος και σεξ: Τι συμβαίνει και κάποιες φορές «χάνεται» το ζευγάρι σε μία μακροχρόνια σχέση ή σ’ έναν γάμο;

Πολλά ζευγάρια, δίνουν καθημερινά τη δική τους μάχη ενάντια στη φθορά του χρόνου. Η οικειότητα, ως αναπόφευκτο κομμάτι μιας μακροχρόνιας σχέσης, εμπεριέχει την εμπιστοσύνη και την ασφάλεια, που μας φέρνει πιο κοντά. Υπάρχουν, όμως, κάποια όρια που πρέπει να προσέξουμε προκειμένου να μην ξεφύγουμε από την ερωτική μας σχέση και καταλήξουμε περισσότερο φίλοι, παρά εραστές. Η υπερβολική τριβή με τον άνθρωπό μας, μπορεί να μας οδηγήσει να είμαστε λιγότερο περιποιημένοι μπροστά του, να μιλάμε πιο απερίσκεπτα, να θεωρήσουμε δεδομένη την ύπαρξή του στη ζωή μας και σιγά σιγά να συνειδητοποιήσουμε πώς το πάθος έχει «πετάξει» μακριά.

Η σχέση χρειάζεται το μυστήριό της. Όταν τα έχουμε όλα τόσο πολύ στο φως και δεν έχουμε τις δικές μας προσωπικές στιγμές, στο μπάνιο για παράδειγμα, αλλά είναι κι ο σύντροφός μας μέσα, είναι αλήθεια ότι η μαγεία αρχίζει και χάνεται…

Το ζευγάρι που έρχεται πολύ κοντά, μέσα από την καθημερινή επαναληψιμότητα, μπορεί να περιορίσει τις φαντασιώσεις του και να «διαλύσει» τον μύθο της εικόνας, που είχε δημιουργήσει για το ταίρι του. Επιπλέον, η ύπαρξη ενός παιδιού μας μετατοπίζει από συντρόφους σε γονείς και τότε είναι που έχουμε την πιο δυνατή οικειότητα, ταυτόχρονα, όμως, και την πιο δύσκολη. Στο τέλος της ημέρας, ξαπλώνουμε κουρασμένοι και στην καλύτερη περίπτωση, προγραμματίζουμε ή έχουμε στο μυαλό μας μία μέρα, ένα εβδομαδιαίο «ραντεβού». Έτσι, το σεξ φαντάζει μακρινό και χάνει τον αυθορμητισμό του.

Η πραγματικότητα είναι πως η οικειότητα είναι σημαντική, μας δένει και μας εξελίσσει, αρκεί να φροντίζουμε να μη χάσουμε τον ερωτισμό μας. Η αξιολόγηση των αναγκών, των προτιμήσεων και η προσαρμογή στις αλλαγές που εμφανίζονται με την πάροδο του χρόνου είναι σημαντικές για τη διατήρηση μιας ικανοποιητικής και γεμάτης πάθους σχέσης, αρκεί εμείς να τη διεκδικούμε με τον άνθρωπο που έχουμε επιλέξει δίπλα μας.

Είναι γεγονός ότι αν το ζευγάρι δε βάλει προτεραιότητα τη σχέση του, αργά ή γρήγορα, θα καταλήξει στο γραφείο του ειδικού, αν βέβαια είναι ευαισθητοποιημένο και δεν θέλει πραγματικά να χωρίσει, ή στο γραφείο του δικηγόρου, όταν πια δεν υπάρχει καμία θέληση κι επιθυμία από τον έναν ή και από τους δύο συντρόφους να συνεχίσουν τη ζωή τους μαζί. Ο γάμος και οι μακροχρόνιες σχέσεις δε σβήνουν έτσι ξαφνικά, αλλά μετά από αρκετά χρόνια αμέλειας κι αδιαφορίας από το ένα ή και τα δύο μέλη της σχέσης.

Γυναικεία σεξουαλικότητα: Πότε πρέπει να απευθυνθούμε σ’ έναν ειδικό;

Όταν συγκεκριμένα γεγονότα ζωής ή ψυχικές παθήσεις ξεκινούν να μας προκαλούν σημαντική δυσφορία, που μπορεί να συνοδεύεται με σωματικά συμπτώματα και να παρεμποδίζει τη φυσιολογική δραστηριότητα στο οικογενειακό, επαγγελματικό, εκπαιδευτικό και κοινωνικό μας πλαίσιο, τότε είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε έγκαιρα τις ενδείξεις αυτές και να απευθυνθούμε άμεσα σ’ έναν ειδικό.

Συγκεκριμένα στο κομμάτι της γυναικείας σεξουαλικής υγείας, ορισμένες από τις βασικές κατηγορίες σεξουαλικών δυσλειτουργιών, που μπορεί να αντιμετωπιστούν μέσω της σεξουαλικής θεραπείας, είναι η μειωμένη σεξουαλική επιθυμία, η μειωμένη σεξουαλική διέγερση, ο πόνος κατά τη σεξουαλική επαφή (δυσπαρεύνια, κολεόσπασμος) και η απουσία οργασμού. Η σεξουαλική θεραπεία μπορεί να λάβει χώρα, είτε σε ατομική βάση, είτε σε συνεργασία με τον σύντροφο, του οποίου η υποστηρικτική στάση μπορεί να βοηθήσει στην αντιμετώπιση της σεξουαλικής δυσκολίας.

Όσον αφορά στο ζευγάρι, οι διαφορές στον τρόπο σκέψης, τα προβλήματα επικοινωνίας, η ζήλια, η επιθετικότητα κι η απιστία είναι μερικοί από τους παράγοντες, που μπορούν να οδηγήσουν στην πόρτα του ειδικού. Επιπλέον, αιφνίδια γεγονότα ζωής, όπως η απώλεια μίας θέσης εργασίας, η εμφάνιση ενός προβλήματος υγείας ή η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου, δύνανται να μετασχηματίσουν το δυναμικό της σχέσης. Η δυσκολία διαχείρισης αυτών των καταστάσεων και η παράτασή τους μέσα στο χρόνο, μπορεί να απειλήσει τη σταθερότητα της σχέσης. Όταν, λοιπόν, δύο σύντροφοι συνειδητοποιούν ότι η ποιότητα της μεταξύ τους σχέσης διακυβεύεται, τότε είναι σημαντικό να αναλάβουν δράση και να αναζητήσουν βοήθεια.

1. Δεν έχει μόνο άλογα.

2. Τα περισσότερα ζώα που βρίσκονται σε αυτό, είναι ταλαιπωρημένα ή παρατημένα.

3. Εδώ τα άλογα- όπως κι όλα τα ζώα- δε χρησιμοποιούνται ΑΛΛΑ αξιοποιούνται.

4. Οι θεραπείες είναι για όλους, μικρούς και μεγάλους.

5. Είναι ένα από τα 600 πιστοποιημένα εναλλακτικά κέντρα θεραπειών στον κόσμο.

Αισθάνεται περήφανος για την ομιλία που έδωσε στο Tedx μπροστά στον σπουδαίο μαθηματικό Χόκινγκ σε μία μαγική όπως ο ίδιος την αποκαλεί, στιγμή. Του αρέσει το τένις, το ποδόσφαιρο, το σκι, το τρέξιμο και τα βάρη ενώ στην παρούσα φάση θα επέστρεφε στην Ελλάδα μόνο με μία προσωπική αφορμή, αφού η ζωή του στην Αμερική είναι «ό,τι καλύτερο μπορούσε να έχει».

Ο λόγος που εκείνος δίνει συνεντεύξεις είναι ότι θέλει να ακούγεται στα νέα παιδιά, που πιστεύει πως είναι ολοένα και καλύτερα εξελικτικά, ότι πρέπει να επικεντρώνονται σε αυτό που τους αρέσει κι όχι στο να είναι καλοί σε όλα. Ο λόγος που εμείς θέλαμε μία συνέντευξη με τον Στέφανο, είναι η ποιότητα, η ταπεινότητα παρά την επιτυχία, η προτροπή και η αισιοδοξία που αποπνέει πως οι δυνάμεις μας είναι ό,τι έχουμε και με αυτές μπορούμε να πετύχουμε.

Όλοι σε ρωτούν αν κάποια στιγμή θα επιστρέψεις στην Ελλάδα. Εγώ θα ήθελα να μάθω πως έφυγες από την Ελλάδα και πως άνοιξαν οι δρόμοι για τα τόσα ενδιαφέροντα πράγματα, που κάνεις;

Όταν ήμουν στο Λύκειο, είχα τον στόχο να φοιτήσω σε αμερικανικά πανεπιστήμια πάνω στα μαθηματικά. Αυτό όμως δεν καρποφόρησε. Οπότε παρέμεινα στην Ελλάδα, όπου έζησα εξαιρετικά φοιτητικά χρόνια αλλά στο πίσω μέρος του μυαλού μου υπήρχε πάντα η έντονη επιθυμία να πάω σε κάποιο πανεπιστήμιο έξω, να δω το περιβάλλον εκεί και να αποκτήσω εμπειρίες.

Ο πατέρας σου, που είναι μαθηματικός, βοήθησε στην καθοδήγησή σου;

Ο πατέρας μου είναι καθηγητής της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και μου έδωσε από νωρίς τα «φώτα» του. Ωστόσο δεν είχε εικόνα για το διδακτορικό ή το κομμάτι της έρευνας, που μ’ ενδιέφερε καθώς δε γνώριζε πως δουλεύουν αυτά τα δύο σε πανεπιστήμια του εξωτερικού. Οπότε ναι, με καθοδήγησε αλλά σε πράγματα που είχε πλούσια τη γνώση του.

Δήλωσες σε πρόσφατη συνέντευξη ότι έχεις μάθει να στηρίζεσαι στα πόδια σου και πως ποτέ δεν αναζητούσες ιδιαίτερα τη βοήθεια των άλλων. Η ερώτηση λοιπόν είναι η εξής, πως κατάφερες βήμα- βήμα όσα έχεις πετύχει έως σήμερα;

Συνεχίζω λοιπόν από εκεί, που είχαμε μείνει στην αρχή της συζήτησής μας… Μετά τις σπουδές μου έφυγα στην Αγγλία, χώρα που τότε θεώρησα πως λόγω Ευρώπης θα ήταν περισσότερο προσβάσιμη. Πήγα εκεί στα τυφλά, χωρίς να γνωρίζω κανέναν. Το μόνο που είχα στο μυαλό μου, ήταν να σπουδάσω στο Cambridge και να κάνω το μεταπτυχιακό μου εκεί για έναν χρόνο. Στην Αγγλία όμως γνώρισα έναν άνθρωπο, που με βοήθησε. Αυτός ήταν και είναι ο μέντοράς μου, ο καθηγητής Μιχάλης Δαφέρμος, ο οποίος στη συνέχεια έγινε κι ο επιβλέπων καθηγητής στο διδακτορικό μου. Εκείνος με εισήγαγε στη θεωρία της σχετικότητας, μου έμαθε ποια είναι τα ανοιχτά προβλήματα, ποιες είναι οι τεχνικές που δουλεύουμε και πάνω απ’ όλα με στήριξε και με στηρίζει τα τελευταία είκοσι χρόνια! Όταν έφτασα στην Αγγλία κι ήμουν μόνος, 20 χρονών, ο Μιχάλης Δαφέρμος ήταν ο μοναδικός άνθρωπος που είχα.

Γενικά δεν πιστεύω ότι κάνουμε τα πάντα μόνοι μας, γιατί κι επιστημονικά να το δεις πάντα πατάς στις πλάτες κάποιων άλλων που έχουν προηγηθεί. Θέλω να πω ότι κανείς δεν ξεκινάει από το μηδέν. Απλά η επιστήμη μου κι ο πανεπιστημιακός κλάδος έχουν πολύ συγκεκριμένους ανθρώπους, που μπορούν να βοηθήσουν. Το ζήτημα είναι να μην έχεις εξάρτηση από τρίτα άτομα, αλλά να σε στηρίζουν.

Ακούω πολλά παιδιά, που είναι στο prime της ζωής τους, να λένε πως περιμένουν έναν πολιτικό ή έναν συγγενή να τα διορίσει. Αυτά τα παιδιά έχουν σκεφτεί πως όταν εξαρτώνται και δεν προσπαθούν, χάνουν τις δυνάμεις τους;

Τελείωσες το προπτυχιακό σου με άριστα σε 1,5 χρόνο και πριν ακόμη ολοκληρώσεις το διδακτορικό στο Cambridge, ξεκίνησες τις ανακαλύψεις. Ο λόγος που είσαι αυτό το μαθηματικό φαινόμενο όπως περιγράφει η ίδια η πορεία σου, πιστεύεις πως είναι η ευφυία ή κάποια άλλα χαρακτηριστικά;

Δεν είμαι σίγουρος ότι ξέρω τι σημαίνει ευφυία, γιατί δεν έχω καμία απολύτως κλίση στα θεωρητικά όπως είναι η ιστορία, τα αρχαία ή το να μαθαίνω ξένες γλώσσες. Αυτό που μπορώ να πω, είναι πως είχα κάποια κλίση στα μαθηματικά και μάλιστα σε συγκεκριμένους τομείς (όχι σε όλους). Είναι κάποιοι τομείς των μαθηματικών, που προσομοιάζουν κάπως ως ιδέες σε ιστορία ή αρχαία κι αυτοί δε μου αρέσουν καθόλου. Οι πιο εποπτικοί και γεωμετρικοί με περισσότερη εικόνα κινούν το ενδιαφέρον μου. Το εποπτικό κομμάτι σε σχέση με τη λογική, που θα μπορούσε κάποιος να πει ότι είναι σαν τα επιτραπέζια παιχνίδια και το σκάκι, αποτελούν την κλίση μου. Έχεις τους κανόνες και παίζεις σε συγκεκριμένες γραμμές. Ακριβώς έτσι είναι και μία μαθηματική θεωρία, με τη μόνη διαφορά ότι οι κανόνες και τα αξιώματα της συγκεκριμένης θεωρίας είναι 100% εμπνευσμένα από τον άνθρωπο ενώ τα αξιώματα που έχουμε στα μαθηματικά είναι εμπνευσμένα από τη φύση. Μάλιστα η γεωμετρική θεωρία των μαθηματικών μπορεί να οδηγήσει σε θεωρία, όπως είναι η σχετικότητα και γενικά το πως συμπεριφέρεται ο κόσμος, το σύμπαν μας. Οπότε είναι η κλίση μου, αλλά και η δουλειά. Αν περάσουν για παράδειγμα τρεις μήνες και δε δουλέψω καθόλου, προφανώς θα έχω μείνει στο απόλυτο μηδέν σε ό,τι αφορά στην εξέλιξή μου. Αν όμως εργαστώ πολύ σκληρά, σε συνδυασμό ότι πρόκειται για κάτι που μου αρέσει, υπάρχουν αυξημένες πιθανότητες να μπορέσω να λύσω κάποιο πρόβλημα ή να καταλάβω κάτι.

Οπότε τα μαθηματικά έχουν άμεση σχέση με τη φύση;

Ναι είναι ένα εργαλείο, που μας βοηθάει να επιστρέψουμε σ’ εκείνη μελετώντας το.

Πρότυπά είχες όταν ήσασταν παιδί, σχετικά με την επιστήμη σου;

Θαύμαζα τον Euler ως μαθηματικό με αυτά που είχε πετύχει στις δεδομένες συνθήκες του χρόνου και πιο πρόσφατα τον Χόκινγκ, τον Einstein, τον Δημήτρη Χριστοδούλου, τον δικό μου καθηγητή Μιχάλη Δαφέρμο και κυρίως όσους με τη δουλειά των οποίων ασχολήθηκα ανά περιόδους και μπορούσα να εκτιμήσω.

Είπες πως δεν έχετε ιδιαίτερη κλίση στη θεωρία. Εκτός μαθηματικών διαβάζεις;

Μπορεί να έχω διαβάσει ένα βιβλίο στη ζωή μου, όταν ήμουν μικρό παιδί. Ο πατέρας μου ήθελε να πηγαίνω φροντιστήριο έκθεση και του έκανα αυτή τη χάρη για ένα με δύο χρόνια. Η έκθεση λοιπόν μού άρεσε, γιατί αναπτύσσαμε ιδέες αλλά σε φροντιστήριο για άλλα μαθήματα π.χ. βιολογία, ιστορία, αρχαία κτλ. δεν πήγα ποτέ.

Η έκθεση είναι ωραία, γιατί είσαι εσύ ο ίδιος που ανακαλύπτεις και γράφεις, ενώ στα άλλα πρέπει να μάθεις τι έχουν γράψει οι άλλοι, να τα θυμάσαι και να τα αναλύεις.

Άρα το ελκυστικό κομμάτι είναι στην ανακάλυψη;

Ναι, χωρίς να λέω ότι έχω τη μέγιστη κλίση προς την ανακάλυψη.

Αστάθεια Αρετάκη και ο δρόμος προς ένα μαθηματικό θεώρημα με το όνομά του

Πως είναι να έχεις ένα μαθηματικό θεώρημα με το όνομά σου;

Είναι κάτι που ήρθε πολύ αργά και δε γίνεται από τη μία ημέρα στην άλλη. Πρώτα ανακαλύψαμε μία μορφή, το είπαμε στους μαθητές του Χόκινγκ, κάποιοι το ανέφεραν στα σχετικά συνέδρια, κάποιοι στο Παρίσι έλεγαν πως δεν έχει καμία αξία η συγκεκριμένη ανακάλυψη γιατί κανείς δεν ενδιαφέρθηκε στο παρελθόν να ανακαλύψει την περιοχή. Οπότε τα πρώτα πέντε χρόνια της ανακάλυψης, υπήρχε πλήρης αφάνεια μέχρι τα 26 χρόνια μου. Εγώ συνέχιζα όμως να δουλεύω πάνω σε αυτό, παρά την κριτική, με τον πάντα υποστηρικτικό καθηγητή μου κι εκεί στα 26- 27 μου άρχισαν να μελετούν τα δικά μας ευρήματα. Περνούσαν από ερευνητικές ομάδες και δημιουργούνταν θέσεις στα πανεπιστήμια, όπου η μελέτη αυτής της θεωρίας αποτελούσε το διδακτορικό κάποιων φοιτητών. Έτσι μετά από μία δεκαετία ξεκίνησε να δημοσιεύεται και να υπάρχει στη βιβλιογραφία η Αστάθεια Αρετάκη. Τόσο αργά κι εξελικτικά προέκυψε το θεώρημά μου κι είμαι πολύ χαρούμενος, που καταφέραμε κι ανακαλύψαμε κάτι που έχει αποτέλεσμα και στα μαθηματικά και στη φυσική.

Το θεώρημά μου Αστάθεια Αρετάκη είναι το αποτέλεσμα πολλών ζυμώσεων και διεργασιών κι ακόμη δουλεύουμε πάνω σε αυτό. Το να καταλάβεις ένα φυσικό φαινόμενο, δεν τελειώνει ποτέ! Θέλεις να κάνεις αυτές τις συνθήκες όλο και πιο δύσκολες, προκειμένου τα αποτελέσματα που βρίσκεις να είναι πραγματικά στο διαρκώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον.

Ποιος ήταν ο πρώτος άνθρωπος, μετά τον καθηγητή σου, που το έμαθε ότι μπήκε στη βιβλιογραφία το θεώρημα Αστάθεια Αρετάκη;

Σε προσωπικό επίπεδο, ξεκάθαρα ο μπαμπάς μου, ο οποίος χάρηκε κι όλα αυτά τα χρόνια μιλάμε και μελετάμε για οποιαδήποτε εξέλιξη υπάρχει.

«Αστάθεια Αρετάκη» λοιπόν είναι το θεώρημά σας, για το οποίο έχετε πει πως ουσιαστικά μάς δείχνει ότι «στο εσωτερικό των μαύρων τρυπών δοκιμάζονται οι αντοχές και τα θεμέλια όλων όσων απαρτίζουν το σύμπαν». Θα θέλατε να το εξηγήσετε λίγο για το ευρύ κοινό, που δε γνωρίζουμε όσα μελετάτε κι ανακαλύπτετε;

Το θεώρημα έχει να κάνει με τη συμπεριφορά κάποιων συγκεκριμένων μαύρων τρυπών. Οι μαύρες τρύπες ως οντότητα είναι περιοχές στο σύμπαν μας από τις οποίες τίποτα δε μπορεί να διαφύγει, ούτε καν το ίδιο το φως κι αυτό συμβαίνει λόγω της πολύ ισχυρής βαρυντικής τους έλξης. Οπότε αν η βαρύτητα γίνει πάρα πολύ ισχυρή κάτω από ένα συγκεκριμένο σημείο, το οποίο μπορεί να γίνει υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, τότε μία περιοχή δύναται να μετατραπεί σε μαύρη τρύπα. Υπάρχουν διάφορες μαύρες τρύπες, ανάλογα με το πόση μάζα περικλείουν, πόσο ηλεκτρικό φορτίο έχουν, πόση στροφορμή, πόσο γυρίζουν πως περιστρέφονται κτλ. Για μία κατηγορία μαύρων τρυπών, οι οποίες λέγονται ακραίες κι έχουν να κάνουν με την περιστροφή τους, η περιστροφή τους είναι πολύ γρήγορη. Εκεί ανακαλύψαμε ένα κομμάτι αστάθειας, το οποίο σημαίνει πως αν κάτι τις μεταβάλλει- όπως η γη επηρεάζεται από το φεγγάρι κι έχουμε την παλίρροια πάνω στη γη- τότε αυτές θα συμπεριφερθούν ας το πούμε αλλόκοτα. Όπου «αλλόκοτα» σημαίνει «ασταθώς», δηλαδή η συμπεριφορά της μαύρης τρύπας μετά τη μεταβολή και την αλληλεπίδραση με κάποιο άλλο σώμα θα είναι πολύ διαφορετική από πριν ακόμη κι αν η αλληλεπίδραση είναι πάρα πάρα πολύ μικρή. Άρα ένα πάρα πολύ μικρό σώμα μπορεί να οδηγήσει σε πολύ μεγάλη αλλαγή της συμπεριφοράς κι αυτό σημαίνει ότι μπορεί να αλλάξει η στροφορμή, το μέγεθός της και το τι γενικότερα εμπνέεται από την περιοχή κοντά από αυτή τη μαύρη τρύπα. Επομένως μελετήσαμε τη συμπεριφορά της ακραίας μαύρης τρύπας όταν αλληλεπιδρά με κάτι άλλο και τι προξενούν οι πολύ μικρές μεταβολές στις ακραίες μαύρες τρύπες.

Έχεις δηλώσει ότι «Τα μαθηματικά αποτελούν κεντρικό μοχλό για την ανάπτυξη της ανθρωπότητας, υπεισέρχονται παντού, σε όλα τα πεδία της ζωής, των επιστημών και της τεχνολογίας, του ψηφιακού κόσμου και της τεχνητής νοημοσύνης. Και μπορούν να δώσουν απαντήσεις για τον κόσμο μας». Ποιες είναι οι απαντήσεις που σου έχουν δώσει μέχρι τώρα τα μαθηματικά για τη ζωή;

Εμένα με έχουν βοηθήσει στο να σκέφτομαι με λογική και να προσπαθώ να επεξεργάζομαι δεδομένα, να καταλήγω σε σενάρια και να επιλέγω με βάση τη λογική που έχω αναπτύξει από τα μαθηματικά. Ωστόσο να τονίσουμε πως τα πράγματα δε βασίζονται μόνο στη λογική κι έτσι αυτή η φιλοσοφία δεν εφαρμόζεται πάντα σε προσωπικό επίπεδο.

«Η τεχνητή νοημοσύνη θα αλλάξει τη ζωή μας προς το καλύτερο μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια»

Ποια είναι η γνώμη σου για την τεχνητή νοημοσύνη;

Ξεκάθαρα είναι το μέλλον της ανθρωπότητας. Είναι σαν να ρωτούσαμε κάποιον το 1935  ποια είναι η γνώμη του για τα τρανζίστορ και τους υπολογιστές. Ο πρώτος υπολογιστής μπορεί να έγινε το 40, αλλά το πρώτο laptop το 2000. Τώρα όμως τα πρώτα papers έγιναν το 2010 και μόλις 15 αργότερα συμβαίνουν τρελά πράγματα. Πάρα πολύ σύντομα, σε περίπου μία πενταετία, και ξεκάθαρα λοιπόν, η τεχνητή νοημοσύνη θα κυριαρχήσει στη ζωή μας και θα την κάνει πολύ καλύτερη, εκμηδενίζοντας βασικά έξοδα, λύνοντας προβλήματα όπως είναι το ενεργειακό και ο κάθε άνθρωπος θα έχει τον δικό του σοφέρ γιατί θα είναι ένας υπολογιστής που μας οδηγεί.

Ο κάθε άνθρωπος θα έχει τον δικό του σεφ και γιατρό, που θα είναι ένα ρομπότ το οποίο θα μας χειρουργεί και θα επιβλέπει την υγεία μας. Συνοπτικά λοιπόν πολύ σύντομα ο κάθε άνθρωπος θα έχει σχεδόν όλα του τα προβλήματα λυμένα εξαιτίας της τεχνητής νοημοσύνης.

Τώρα αν μακροπρόθεσμα, όπως λέει ο Elon Musk, τα ρομπότ μας αφανίσουν, δεν το γνωρίζω. Τα ρομπότ της AI δε θα είναι καθόλου αυτοματοποιημένα, θα βλέπουν, θα αναλύουν και θα δίνουν το αποτέλεσμα που εμείς θέλουμε.

Στέφανος Αρετάκης: «Αν κάποιος έχει μία κλίση, πρέπει να γίνεται με ξεκάθαρη προσέγγιση από νωρίς»

Ο Στέφανος έχει αφιερώσει τη ζωή του στα μαθηματικά ή τα μαθηματικά αποτελούν απλά ένα μεγάλο και σημαντικό κεφάλαιο της ζωής του;

Μέχρι τα 25 η ζωή μου ήταν αποκλειστικά μαθηματικά. Πλέον τα μαθηματικά παραμένουν η δουλειά μου κι ένα πολύ σημαντικό κεφάλαιο της ζωής μου. Ασχολούμαι μαζί τους και ως χόμπι, π.χ. όταν θέλω να ηρεμήσω λύνω ασκήσεις γεωμετρίας λυκείου, αλλά δε θυσιάζω τον χρόνο της προσωπικής ζωής μου στον βαθμό που το έκανα παλιά.

Φαίνεστε πολύ πειθαρχημένος. Η καθημερινότητά σας πως είναι;

Η καθημερινότητα είναι λίγο περίεργη, ακριβώς λόγω της ευελιξίας που έχω από τη δουλειά μου. Υπάρχουν κάποιες ημέρες που δουλεύω συνέχεια και προσπαθώ να τελειώσω μία εργασία ή ένα ερευνητικό πρότζεκτ και να τελειώσω όσο πιο γρήγορα μπορώ. Υπάρχουν όμως άλλες περίοδοι, που δεν είμαι και τόσο πολύ πειθαρχημένος αφού δε θα διαβάσω τόσο και θα τεμπελιάσω.

Αυτό που λέτε για τα χρονικά διαστήματα μεγάλου φόρτου εργασίας ή πνευματικής ξεκούρασης, είναι χαρακτηριστικό δημιουργικών ανθρώπων. Τα μαθηματικά είναι δημιουργικά;

Πολύ ωραία λέξη και ναι, τα μαθηματικά είναι 100% δημιουργικά!

Όπως συμβαίνει και με την έκθεση, έτσι και με τα μαθηματικά, εσύ το δημιουργείς με πολύ λίγους κανόνες ή θεωρία. Μετά βρίσκεσαι σε μία πισίνα δημιουργικότητας και μόνος σου πρέπει να δεις πως θα βρεις τη λύση και πως θα συνδυάσεις τα εργαλεία που έχεις.

Είστε καθηγητής Πανεπιστημίου από τα 28 κι έχετε ήδη αφήσει το λιθαράκι στην ιστορία της ανθρωπότητας. Τι έπεται στη συνέχεια;  

Είμαι πολύ χαρούμενος γι’ αυτό που συμβαίνει, όσον αφορά στη συνεισφορά στην επιστήμη γνωρίζοντας και πόσο τυχερός ήμουν να γνωρίσω τον Μιχάλη Δαφέρμο που με καθοδήγησε. Τώρα για το μέλλον, θα συνεχίσω να δουλεύω πάνω σε αυτά ευτυχώς έχω και πολλούς συνεργάτες στην Αμερική και στη Ευρώπη. Προσωπικά έχω πολλά στο μυαλό μου, επιστημονικά ελπίζω και προσπαθώ για το καλύτερο στο μέλλον.

Θα επιστρέψω στο παιδί Στέφανο, ο οποίος ήταν μαθητής του 13 κι όπως έχετε πει σε ομιλία σας στο Tedx, είχατε μηδενική υποστήριξη από τους δασκάλους λόγω του ότι το ενδιαφέρον σας περιοριζόταν στα μαθηματικά. Μάλιστα αναγκαστήκατε να αλλάξετε σχολείο. Αναφέρατε κι άλλα παραδείγματα επικρίσεων. Μιλήστε μας λίγο γι’ αυτές τις εμπειρίες και πως τις διαχειρίζεστε, τόσο συναισθηματικά όσο κι επιστημονικά.

Συναισθηματικά είναι το πιο δύσκολο από όλα, με επηρεάζει πάρα πολύ γιατί δεν είμαι από τους ανθρώπους που έχουν γερό στομάχι. Υπάρχουν στιγμές που πέφτω ψυχολογικά, η οικογένειά μου κι ο καθηγητής μου με βοηθούν να ξεπερνάω τις δύσκολες καταστάσεις, να παίρνω ρίσκα και να έχω επιμονή, ώστε να δουλέψω με προσήλωση. Στο σχολείο τώρα ήταν κάποιοι καθηγητές, όχι όλοι φυσικά, που είχαν εχθρική συμπεριφορά απέναντί μου. Το θέμα είναι ότι 20 χρόνια αργότερα, ο καθηγητής που μου έκανε το μεγαλύτερο bullying και με ανάγκασε να αλλάξω σχολείο, μου έστειλε μήνυμα για συγχαρητήρια λέγοντάς μου πόσο περήφανος είναι για εμένα. Του απάντησα λοιπόν με την ερώτηση, αν θυμάται τι μου είχε κάνει κι έφυγα από το σχολείο και μου είπε πως η εκπαιδευτική γραμμή που είχε τότε  ήταν να μην ακολουθούμε την εξειδίκευση. Να σημειώσω βέβαια πως ο ίδιος ήταν εξειδικευμένος σε όλη του τη ζωή ως καθηγητής. Επίσης η ουσία είναι στην εξειδίκευση, αφού όλα τα παιδιά έχουν το κάτι παραπάνω από το μέσο όρο σ’ έναν συγκεκριμένο τομέα. Όσο πιο νωρίς εξειδικευτείς σε αυτό που σου αρέσει, τόσο μεγαλύτερα θα είναι τα αποτελέσματα στο μέλλον. Έχουμε παραδείγματα αθλητών όπως τενίστες ή ποδοσφαιριστές, καλλιτεχνών που βραβεύθηκαν με Νόμπελ, οι οποίοι δεν ήταν πάντα καλοί σε όλα κι εξειδικεύτηκαν από μικρή ηλικία.

Θα ήθελα να κλείσουμε δίνοντας έναν λόγο γιατί τα παιδιά να αγαπήσουν τα μαθηματικά, τη φυσική και τις επιστήμες και πως μπορούμε να το πετύχουμε αυτό.

Τα μαθηματικά είναι λίγο ξεχωριστή επιστήμη σε σχέση με όλα τα άλλα με την έννοια ότι τα μαθηματικά είναι μόνο σκέψη, ενώ οι άλλες οι επιστήμες είναι σκέψη και κάτι παραπάνω. Για παράδειγμα η χημεία είναι το πως η ύλη αλληλοεπιδρά με τον εαυτό της, η φυσική γιατί συμβαίνει αυτό που βλέπουμε αλλά τα μαθηματικά είναι ας το πούμε κάπως ξερά. Είναι μόνο σκέψη, αλλά μαθαίνουμε πως να σκεπτόμαστε κι αποτελούν τον καλύτερο τρόπο για να οξύνουμε τη σκέψη μας. Το πρώτο πράγμα που λέω στους φοιτητές μου, στο πρώτο μάθημα, «What is the Greek word for learning how to learn?», δηλαδή να μαθαίνουμε πως να μαθαίνουμε; Κανείς δεν ξέρει την ελληνική λέξη, εκτός από τους Κινέζους οι οποίοι απαντούν «mathematics». Επομένως η απάντηση βρίσκεται σε αυτό που σπουδάζουν και οι ίδιοι. Τι θέλω να πω; Αν κάποιος έχει μία κλίση αλλού, πρέπει να γίνεται με ξεκάθαρη προσέγγιση. Η Problem Solving Approach μ’ ενδιαφέρει περισσότερο, ώστε ο μαθητής ή ο φοιτητής να έρθει αντιμέτωπος μ’ έναν σωρό πληροφορίων και να αρχίσει από το τέλος για να βρει τι θέλει, να το καταλάβει και πάει από το τέλος προς την αρχή, όχι από την αρχή προς το τέλος. Τότε αυτό είναι πολύ πιο και οι ίδιοι οι φοιτητές προσπαθούν να δημιουργήσουν ή να βρουν την ίδια τη θεωρία που τελικά θα τους διδάξουμε. Κάπως έτσι πρέπει να λειτουργούν κα τα παιδιά, για να βρουν αυτό που ψάχνουν.

Δηλώνει συχνά πως  «η αρχαιολογία ανήκει σε όλους». Γιατί; Γιατί «Η αρχαιολογία μελετά το ανθρώπινο παρελθόν. Όλοι είμαστε άνθρωποι. Άρα όλους μας αφορά το παρελθόν μας, εφόσον θέλουμε να έχουμε αντίληψη του ποιοι είμαστε κι από που ήρθαμε».

Μέχρι πριν γνωρίσουμε εσάς, είχαμε στο μυαλό μας τον αρχαιολόγο ως έναν άνθρωπο αρκετά συντηρητικό κι όχι τόσο μοντέρνο ή σύγχρονο. Γιατί συνέβαινε αυτό και τελικά τι τύποι είναι οι αρχαιολόγοι;

Αυτή η παρανόηση είναι ένα ακόμη στερεότυπο από τα πολλά που συνοδεύουν διάφορες ειδικότητες κι επιστήμες. Προφανώς και σ’ ένα τόσο ευρύ κλάδο θα βρεις όλων των ειδών τους ανθρώπους. Οι αρχαιολόγοι όμως είναι ένας κλάδος με ανθρώπους ερωτευμένους με τη δουλειά τους και αυτό κάνει τη διαφορά.

Πότε και πως αποφασίσατε να «δείτε την αρχαιολογία αλλιώς»;

Η αρχαιολογία ΕΙΝΑΙ αλλιώς. Αυτό κάνει. Βλέπει την ανθρωπότητα και το παρελθόν από όλες τις πλευρές. Το κάνει κατά κόρον. Εγώ απλά επέλεξα να το επικοινωνήσω στο ευρύ κοινό μέσω του Archaeostoryteller.

Από όσα έχετε διαβάσει και δει για την αρχαιότητα, τι σας έχει συγκλονίσει περισσότερο ως ιστορία κι ως στοιχεία του τρόπου ζωής τους;

Οι αντιθέσεις στην αρχαιότητα είναι συγκλονιστικές. Ήταν μια διαφορετική, πιο σκληρή κοινωνία, αλλά παράλληλα κι ένας κόσμος που είχε τις προδιαγραφές για να γεννήσει υψηλή τέχνη και πολιτισμό, επιστήμες, αρχιτεκτονική, θέατρο, λογοτεχνία, ιατρική κλπ.

Υπάρχει κάτι που θα άξιζε να κρατήσουμε από την αρχαιότητα και να το υιοθετήσουμε στη σύγχρονη εποχή;

Την αποδοχή. Οι αρχαίοι, όχι μόνο οι Έλληνες, ταξίδευαν σε ξένα μέρη και δεν έβλεπαν ανταγωνιστικά τον πολιτισμό, τη θρησκεία και τα έθιμα των άλλων λαών. Ήταν πολύ πιο δεκτικοί στην πολιτιστική διαφορετικότητα από ότι εμείς σήμερα. Και σήμερα είμαστε δεκτικοί, αλλά περιχαρακωμένοι και συγκρίνοντας το δικό μου με το δικό σου. Δεν είναι αγώνας δρόμου ούτε χωράει σύγκριση στους πολιτισμούς.

«Έραμαι μέγα», το δαχτυλίδι σας με την υπέροχη ιστορία όπως έχετε περιγράψει σε συνεντεύξεις σας. Αλήθεια εσείς τι αγαπάτε πολύ στην αρχαιότητα και τι στη σύγχρονη εποχή;

Στη σύγχρονη εποχή αγαπώ ό,τι έχουμε λύσει (σε μεγάλο βαθμό) περί βασικών οικουμενικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων (στον δυτικό κόσμο). Άσχετα αν με θλίβει που πάλι συζητάμε τα αυτονόητα και παλεύουμε για αυτά. Στην αρχαιότητα αγαπώ την αγάπη τους για την αρμονία, την καλαισθησία και την υψηλή τέχνη.

Έχετε συμμετάσχει σε ανασκαφές στην Ελλάδα και τη Βρετανία. Ποια είναι τα συναισθήματα που γεννιούνται κατά τη διάρκεια μίας ανασκαφής;

Η ανασκαφή είναι μια επίπονη κι απαιτητική διαδικασία. Δεν είναι απλά σκάβω. Θέλει υπομονή, θέλει να προσέχεις κάθε κίνηση και να την καταγράφεις επίσης. Είναι σαν να χτίζεις, αλλά ανάποδα. Αλλά η στιγμή που βρίσκεις ένα εύρημα, όποιο κι αν είναι αυτό, είναι απλά απερίγραπτη. Αγγίζεις κάτι που δεν αγγίχτηκε εδώ και 2000 χρόνια ή και περισσότερα. Μαγικό.

Το Instagram Page Archeostoryteller δημιουργήθηκε με το σκοπό να μάθουν όλοι αυτό που τους ανήκει, τη γνώση, την αρχαιότητα και τις ρίζες. Ποιο πιστεύετε πως είναι το κοινό σας τελικά;

Το κοινό μου αρχικά σκόπευα να είναι οι νεαροί ενήλικες. Το «δυναμικό κοινό» που λένε και στο μάρκετινγκ. Τελικά προς μεγάλη μου έκπληξη, το κοινό μου απλώθηκε και σε μικρά παιδιά αλλά και σε μεγαλύτερες ηλικίες που είναι και τα δυο δυσκολότερα κοινά.

Από που αντλείτε πληροφορίες κι υλικό για τις ευφάνταστες αναρτήσεις σας, αφού πολλές δεν αφορούν κάποια τυπική γνώση για την αρχαιότητα αλλά έχουν ενδιαφέροντα στοιχεία της καθημερινότητας, του έρωτα, της ζωής των αρχαίων;

Είτε από αρχαιολογικές δημοσιεύσεις, καταλόγους μουσείων, τα ίδια τα αρχαία κείμενα, από πολλές πηγές. Προσπαθώ να υπάρχει μια ποικιλία και στις πηγές και στα θέματα, που πραγματεύομαι.

Εσείς παρακολουθείτε κάποια άλλη επιστήμη, εκτός της αρχαιολογίας, με σκοπό τη γνώση; Ποια άλλη επιστήμη σας κινεί το ενδιαφέρον;

Δεν προλαβαίνω να μπω σε βάθος σε άλλες επιστήμες αυτή την περίοδο, γιατί ο χρόνος μου είναι εξαιρετικά περιορισμένος καθώς πρέπει να διαχειριστώ κι όλα τα κοινωνικά δίκτυα από μόνος μου, να τρέχω το ποντκαστ μου και να έχω χρόνο για μελέτη και συγγραφή. Αλλά όλες οι επιστήμες είναι αξιόλογες κι αξίζουν να επικοινωνούνται. ΟΛΕΣ.

Γιατί οι περισσότεροι Έλληνες «μένουμε» στην ιστορία μας και στη σπουδαιότητα των αρχαίων και προβάλλουμε κυρίως τι έκαναν εκείνοι χωρίς εξέλιξη ή έμπνευση;

Γιατί έτσι μας το έμαθαν οι γονείς και οι παππούδες μας, αλλά και γιατί αυτό είναι το επίσημο εθνικό αφήγημα της χώρας κατά τον 20^ο αιώνα και εξής. Δεν μάθαμε να βλέπουμε σφαιρικά το παρελθόν και μας έχει γίνει εθνικό σύμπλεγμα κατωτερότητας.

Το παρελθόν μπορεί να αποτελέσει κίνητρο και να δώσει την αφύπνιση;

Φυσικά! Τον άνθρωπο ψάχνουμε. Ψυχοθεραπεία είναι η αρχαιολογία. Και βγαίνουμε όλοι καλύτεροι. Είναι έμπνευση να γνωρίζεις καλύτερα την ανθρωπότητα στην ολότητά της.

Ποιοι ήταν οι αρχαίοι, που «διαμόρφωσαν» αυτό τον σπουδαίο πολιτισμό;

Οι τρεις μεγαλύτεροι ήταν ο Σωκράτης, ο Πλάτωνας κι ο Αριστοτέλης, αλλά και μία πλειάδα πολλών άλλων. Δεν έχει τελειωμό η λίστα.

Τα βιβλία σας απευθύνονται σε όλους στοχεύονται και στο κοινό της οικογένειας. Μιλήστε μας λίγο για τα βιβλία σας και την εμπειρία της συγγραφής.

Το δεύτερο βιβλίο είναι ενήλικο, σίγουρα δεν κάνει για πολύ μικρά παιδιά. Τα παιδιά τα προσεγγίζω με το τρίτο μου βιβλίο, «Παιδιά, χωράει όλη η αρχαιότητα στο Ασανσέρ;». Η συγγραφή είναι κάτι που πρώτα συμβαίνει στο μυαλό μου, για μήνες, και μετά βγαίνει στο χαρτί σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα. Προτιμώ να γράφω το βιβλίο μου πρώτα στο μυαλό μου.

Τελικά ο Ηρακλής ήταν ο σούπερ ήρωας της αρχαιότητας;

Ναι. Ξεκάθαρα!

Ποιος φαίνεται να ήταν ο πιο «σπαστικός» των αρχαίων;

Μα, ο Αλκιβιάδης. Κούκλος, πάμπλουτος, πονηρός και πανέξυπνος, τον αγάπησαν πολύ και τον μίσησαν ακόμη περισσότερο.

Μήπως οι σύγχρονοι βάζουμε περισσότερες ταμπέλες από ό,τι έκαναν οι αρχαίοι στους ανθρώπους και τις σχέσεις τους;

Ναι βάζουμε όντως πολλές ταμπέλες. Από μια μεριά βοηθάει, για να μπορούμε να ταυτιζόμαστε όσο περισσότεροι μπορούμε γιατί πλέον ζούμε σε πιο πολύπλοκες κοινωνίες κι αυτό αποτελεί πρόκληση για όλους μας, από την άλλη καμιά φορά εγκλωβιζόμαστε σε ταμπέλες που δε μας χωράνε.

Ηράκλειτος και Μεγαλέξανδρος, οι δύο αδυναμίες σας σε πραγματικές προσωπικότητες όπως έχετε πει. Γιατί ξεχωρίσατε αυτούς τους δύο;

Ο Ηράκλειτος ήταν ένας πολύ εκκεντρικός φιλόσοφος, που κατάφερε να βρει βαθιές αλήθειες και δεν έγινε κατανοητός ούτε από τους ίδιους τους σύγχρονούς του, ενώ ο Μεγαλέξανδρος ήταν ένας νέος άνθρωπος με πάμπολλα προσόντα που σημάδεψε την παγκόσμια ιστορία όσο κανείς.

Προσωπικά τι κίνητρο σάς έδωσε για τη ζωή, η μελέτη των αρχαίων;

Εμένα αυτό που μου δίνει η αρχαιολογία, είναι μια αίσθηση κατανόησης όλης της ανθρωπότητας. Μου λύνει απορίες και με βοηθάει να φανταστώ μια καλύτερη κοινωνία, ξέροντας τα καλά και τα κακά που μπορεί να δημιουργήσει ο άνθρωπος από την αρχαιότητα μέχρι τώρα.